هرکس رسید
از عشق ورزیدن به انسان گفت
اما تو را
ای " عاشق انسان " ،
کسی نشناخت
(حسین منزوی)

×××
...و من این بار ، از تنهایی تو و تنها برای تو و از تو تنها خواهم گفت ؛
حاصل لحظه دلتنگی من ،
مونس لحظه تنهایی تان ...

در روزهای گذشته ، بسیارانی درباره خوبی یا بدی کاری که شاهین نجفی منتشر کرده بود سخن ها گفتند و باز به جای این که گوش شوند و نعره های او را - هرچه هست- بشنوند،از پسند و ناپسندهای خود گفتند و باز هم گفتند، اما کمتر کسی به اصل موضوع پرداخت و آن این که چرا او چنین کرده . پاسخ من، خود پرسش دیگری است : چرا نباید چنین می کرد ؟ در آلبوم پیشینش «هیچ هیچ» فریاد زده بود سگ هاری شده که پارس هایش را می شمارد و زخم دستانش را گاز می گیرد ؛ این که دیگر از هیچ کس و هیچ چیز نمی ترسد ؛ که تنها به انتشار شعله کبریت می اندیشد؛که در لیوان آخرینش قرص هایش را در سم حل خواهد کرد  و... آیا این ها کافی نبود برای شنیدن صدایش و پیش بینی آن چه در سر دارد؟ 

حسین نوش آذر در یادداشتی در همین باره در فیس بوک نوشته بود : گویا کسی که این ترانه را خوانده ، قصد خودکشی داشته ! می گویم : چرا گویا ؟! بی شک چنین بوده و راهی جز این برایش نمانده بود تا صدایش را به گوش ها برساند.
بیش از این سخن را نمی کشم و بسنده می کنم به شعری که چند سال پیش گفته بودم و امروز خود حقیقت نقد حال او تواند بود :

داستان آن کلاغ

کلاغ سومِ تیره ، کلاغ زیر غمش گم
نشسته بود کنارِ کلاغ اول و دوم

در انتهای شمارش ، همیشه در ته و از چپ
کلاغ باشی و دیگر چه فرق اول و چندم ؟

همیشه مثل همیشه و بی تفاوت هرگز
کلاغ خیره به خالی ، اسیر دست تلاطم

و حس ساده تلخش ، حرام بود به چشم
مترسکان تنفر و سنگ های تهاجم

... و پست مدرن ترین کار ، همین که وقت پریدن 
نثار گند تلافی ز دور بر سر مردم 

در سرم

 

ساز مي­زنند

نعره مى­کشند

و گاه

در ميان خنده هايشان

باد مى­دهند

***

در سرم

چه هاى و هو به پاست

نعره هاى ساز...

خنده هاى باد ...

***

ـ ساز بادى شما

چه نعره مي زند!

***

خنده...

خنده...

خنده...

باد !

هم­پای ژنرال شیندلر، در گذر از بازار سمنان :

کوچک؛ اما پر از اسباب

 

سفرنامه یا خاطرات ماموریت «آلبرت هوتم شیندلر»⁽¹⁾ ژنرال، مهندس صنعت تلگراف، مستشار بانک­داری و مشاور حکومتی اتریش­الاصل انگلیسی که در سال 1875م./1255ش. (136سال پیش) به سفارش و خواست حکومت قاجار و در زمان ناصرالدین­شاه ، مامور ایجاد خط تلگراف از شاهرود تا مشهد بوده، دربردارنده آگاهی­های بسیار دقیق، سودمند و گاه یگانه­ای­است درباره ویژگی­های سرزمین­ها و  آبادی­هایی که وی  بر سر راه خود و در حین ماموریتش دیده، ثبت کرده و برای ما به یادگار گذاشته است .

«پروفسور ادوارد براون»⁽²⁾ خاورشناس و ایران‌شناس مشهور بریتانیایی که پس از بازگشت شیندلر به انگلستان، مدتی با وی همنشینی نیز داشته، درباره وی و ارزش کارهای بی­همتایش چنین می­نویسد:« در میان اروپاییان به ندرت می‌توان شخصیتی مانند آلبرت هوتم یافت که چنین دانش عمیق و گسترده‌ای از ایران داشته باشد. هوتم از آن دسته شخصیت‌های علمی و متواضعی بود که به علم بیش از انتشار آثار خود اهمیت می‌داد و در همه حال، آمادة عرضة تمام دانسته‌های خود به شاگردانش بود...هوتم شیندلر، نسبت به کسانی که از تهران بازدید می‌کردند و حتی کسانی که مدت زیادی در آنجا اقامت داشتند، مهمان‌نوازی خاصی داشت... و بسیار اندک از خود و زندگی‌اش صحبت می‌کرد.»
براون در بخشی دیگر از مقاله خود، درباره زندگی،کارها و چگونگی نگارش سفرنامه یا شرح مشاهدات و خاطرات  وی می­نویسد: «ژنرال سرآلبرت هوتم شیندلر ...در 1868م. در سرویس تلگراف هند و اروپایی در ایران مشغول به کار شد... .او در سال 1876‌م. از کار خود استعفا داد و به عنوان مشاور مخبر‌الدوله در امور تلگراف مشغول شد؛ پس از مدتی، وزیر تلگراف ایران شد و خطوط تلگراف بسیاری برای ایران طراحی کرد. او برای پیش­برد تلگراف و طرح‌های معدن و راه‌سازی،‌ به دور‌افتاده‌ترین نقاط قلمرو شاهنشاهی سفر کرد. از این رهگذر، دانش بسیاری نسبت به جغرافیا و لهجه‌های مختلف ایران به دست آورد. آلبرت‌ هوتم، در سال 1893، به عنوان نخستین مدیر بانک تازه­تأسیس ایران (بانک شاهی) و مدیر فعالیت‌های معدن‌کاوی در ایران معرفی شد. پس از مدتی، به مدیریت بازرسی بانک منصوب شد و پنج سال در آن جا خدمت کرد. سپس به عنوان مشاور ارشد، وارد امور خدماتی حکومتی شد؛ هم زمان مسئولیت ادارة گذرنامة تهران را نیز به عهده داشت.» ⁽³⁾

براون در شمار آثار شیندلر که بالغ بر سی کتاب و مقاله می­شود، از جمله به کتابی درباره گویش سمنانی نیز اشاره می­کند که گویا تاکنون ترجمه نشده­است. ⁽⁴⁾

 در این­جا، برگی از سفرنامه شیندلر را که مربوط می­شود به گذرش از سمنان، درمنزلگاه ششم حرکتش برای کشیدن بخشی از  سیم تلگراف تهران- مشهد، بازخوانی می­کنیم :

« سمنان شهري كوچك است كه تقريبا هزار خانوار دارد و پاي­تخت حكومت سمنان و دامغان و جندق است...چهار دروازه دارد: دروازة‌خراسان و عراق و ناثار[ناسار]  و چوب­مسجد. سمنان پنج كاروان­سرا در داخل دارد و شش كاروان­سرا هم در بيرون شهر... حاكم اين حكومت، حسين­خان اعتضادالملك، پسر سپه­سالار مرحوم است. سمنان سه مدرسة كوچك دارد: مدرسة مسجدشاه، مدرسة صادق­خان [و] مدرسة مهدي­قلي­خان.... بازار سمنان كوچك است ولي دكان او پر از اسباب [است] و خوب كاسبي مي‌كنند و معمور است. آب سمنان از يك رودخانه مي‌باشد كه از پهلوي ده شاه‌ميرزاد [شهميرزاد] كه داخل كوه شمالي سمنان است، جاري مي‌باشد. نيم فرسخ شمالي شهر جایي مي‌باشد كه سمناني‌ها مي‌گويند آب­بخش­كن و در اين­جا آبي كه مي‌آيد از رودخانه،به پنج قسمت كرده‌اند كه هر يكي از آن قسمت‌ها، مي‌رود به سمت شهر و در اصطلخ [استخر] جمع مي‌شود و بعد از آن باز مي‌كنند، به باغات و زراعت مي‌برند... زراعت بلوكات سمنان كفاف جمعيت سمنان را نمي‌كند و براي سه ماه كافي­است. براي كفاف نه ماه ديگر از اطراف و خوار مي‌آورند.... قيمت آذوقه در سمنان با دارالخلافه چندان فرقي ندارد، به جز برنج كه از طهران ارزان تر مي‌فروشند... .» ⁽⁵⁾

 

پی­نوشت­ها :

1 –  General Sir Albert Houtum-Schindler  (1847-1916م.)

 

2 – ‎Edward Granville Browne‏( ۱۸۶۲-۱۹۲۶م.) 

3 – براون،سر ادوارد گرانویل؛ نسخه‌های خطی سرآلبرت هوتم شیندلر،کتابخانه ایران­شناسی مجلس

4 – لهجه سمنانی، 1877م./ Der Semnánische Dialect, 1877

5 – هوتم شیندلر، سرآلبرت، سفرنامه خراسان،(سه سفرنامه)به کوشش قدرت­الله روشنی زعفرانلو،تهران،توس،1356 

فرانسوی قدردان،در تلگراف­خانه سمنان :

شگفت­­زده از پاكيزگي و سادگي

 

^{یادداشت­های سفر یا سفرنامه مجموعه­دار اشیای عتیقه و جهان­گرد فرانسوی«هانري رنه دالماني» (1) حاصل مشاهدات، مطالعات و تصاویر گرفته شده وی، در سفر سه ماهه­اش به ایران، در سال 1907م. (1286ش./ حدود 105سال پیش)است. چون سفر وی به ایران، به دعوت حاج­علي­قلي­خان­سرداراسعد،رئيس قدرت­مند ايل بختياري بوده، وی در كتاب خود، شرح ويژه‏­اي از چندو­چون زندگي ايل بختياري ، به­خصوص پوشش زنان آن ایل داده­ که در نوع خود بسیار ارزشمند و بی­نظیر است. همچنين به ‎علت هم­زمانی ورودش به تهران، با تاج­گذاري محمدعلي‏شاه و آشفتگي‏هاي سياسي و اجتماعي آن زمان ، خلاصه‏اي از وقايع انقلاب مشروطه را نيز در پايان جلد چهارم آورده است.}

^{وی که پیش از آن، یک­بار نیز در سال1899م. در سفری به ایران،آثار هنری­ای مانند قالي، منسوجات زربافت و اشيای فلزي قديمي را جمع‏­آوري كرده و در پاریس به دید همگان گذاشته­بود، در دومین سفرش، پس از گرفتن جواز حفاري در ايران، از وزارت فرهنگ فرانسه و با ماموریت تحقيق درباره آثار باستاني  و در واقع خرید عتیقه­جات ايرانی، بنا به توصيه دوست نزدیکش، موسيو سزاري(Cesari) تصميم می­گیرد در کنار کار و وظیفه اصلی­اش، به مطالعه و یادداشت­برداری درباره اوضاع سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگی ايران نیز بپردازد.}

^{این یادداشت­ها،پس از بازگشت وی به پاریس، با کمک و همکاری دوست دیگرش، موسیوژان ونشن (Jean Vinchon) تنظيم و به شکلی بسیار نفیس و زیبا، همراه با 1231 قطعه عكس، نقشه و تصاوير مختلف از ايران آن روزگار، در چهار جلد؛ جلدهاي اول و دوم درباره شيوه حكومت سلسله قاجار و اوضاع اداري، نظامي، تجاري،كشاورزي و صنعتي آن زمان و جلدهاي سوم و چهارم، در شرح مسافرت‏هاي نام­برده به شهرهای ایران و از جمله شرحی درباره گذرش از شهر سمنان منتشر شده­ است.}

^{در بخش اخیر، وی نخست به شرح کاروان­سرایی که در نزدیکی شهر سمنان  ، در آن فرود آمده­بود و خوابیدن همراهش بر پشت­بام پرستاره کویر می­پردازد و آن­گاه در دو بخش دیگر، شرحی از رفتنش به خانه­باغ یکی از مجتهدان مشهور سمنان– که نامی از وی نمی­برد – و قصدش برای خرید مجموعه هنری وی، شامل چند شی عتیقه –که به سرانجام نمی­رسد -  و نیز توصیفی از تلگراف­خانه سمنان می­آورد. در این­جا، همین بخش را که نشان­دهنده اعجاب وی از پاکیزگی و آرامش محیط تلگراف­خانه است،بازخوانی می­کنیم­:}

^{«كاروان­سرايي كه بايد در آن منزل كنيم، در خارج شهر است. اين كاروان­سرا، ساختماني نو و عالي دارد كه مكعب­شكل است و هيچ­گونه روزنه‌اي در ديوار بيرونش وجود ندارد. گويي معمار آن علاقه داشته­است كه سكنه كاروان­سرا هر چه بيشتر از حرارت آفتاب در امان باشند. به ما دو اتاق بزرگ دادند كه درشان به طرف تالار مسقف بزرگي باز مي‌شد و در وسط آن، حوضي بود با فواره‌اي كه دائماً آب از آن فوران مي‌كرد... اتاق‌هاي ما راحت و وسيع بود... .}

^{پيش از عزيمت از سمنان، مصمم شدم كه خبر سلامتي خود را به خانواده­ام در فرانسه اطلاع دهم؛ به همين سبب، به تلگراف­خانه رفتم. از عجايب،آن كه در هيچ نقطه دنيا، اداره و دفتري بدين پاكيزگي و سادگي نديده­ام. توضيح آن كه در باغي ممتاز(2) كه حياط كاخي كوچك را تشكيل مي‌داد، چند قالي مرغوب خوش­رنگ بر زمين افكنده بودند كه بر روي يكي از آنها، سيدي جليل­القدر چهارزانو نشسته و كيسه‌اي كوچك، محتوي چند تكه كاغذ سفيد و قلم­داني بر كنار داشت كه جمع نوشت­افزار دفتر را تشكيل مي‌داد. در اين­جا، تلگراف مشتريان را -كه بايد به زبان فارسي نوشته­شده­باشد- مي‌گيرند و آن­گاه آن را براي ترجمه به زبان فرانسوي،به تهران مي‌فرستند و از همان­جا، از طريق خط تلگراف هند و اروپا، به مقصدي كه معين شده­است، مخابره مي‌كنند.» (3)}

^***

^{پی­نوشت­ها :}

^{1– Henry-René D'allemagne (1863-1950)} 

^{2– عالی، زیبا}

^{3 - دالمانی، هانری رنه، از خراسان تا بختیاری، ترجمه غلامرضا سمیعی،تهران،طاوس،1378./  رنه دالمانی، هانری، از خراسان تا بختیاری، ترجمه محمد فره­وشی،تهران،امیرکبیر، 1335.}

برگی از سفرنامه پییترو دلاواله :

اشراف­زاده­ای در کاروان­سرای سیاه­کوه

 

سفرنامه یا گزارش سفر جهان­گرد ایتالیایی، پییترو دلاواله⁽¹⁾ به مشرق­زمین (ایران،عثمانی و هند) به دلایلی چند،از جمله دقت بی­نظیرش در مشاهده و ثبت رویدادها و ظرافتش در توصیف­ صحنه­ها و پدیده­ها، یکی از ارزشمندترین سفرنامه­هایی است که اروپاییان درباره ایران نوشته­اند. این سفرنامه، در قالب  نامه­هایی است که وی از رخ­دادها و دیده­هایش در جریان سفر، خطاب به دوست دانشمندش، ماريو اسكيپانو كه مشوق او بدين سفر بوده،نوشته­است.

دلاواله در سال ۱۰۲۵ق/.۱۶۱۷م. در دوران سلطنت شاه­عباس اول و در گیرودار جنگ میان دو امپراتوری صفوی و عثمانی، وارد ایران می­شود و برای رسیدن به حضور شاه و هم­پیمان شدن با او در ستیز با عثمانی­ها، با هدف انتقام­گیری از بدرفتاری­های آنها با مسیحیان، از راه بغداد، قصرشيرين و همدان،روانه اصفهان می­شود.در آن­جا می­شنود که شاه در ییلاق فرح­آباد در مازندران است.از این رو، از مسیری که بخشی از آن، از ایالت قومس می­گذرد،راهی شمال ایران می­شود. مهربانی شاه صفوي با جهان‏گرد ايتاليايي، سبب می­شود وی پنج سال در خدمت وی و در چندین سفر از ملازمانش باشد. ⁽²⁾

در این­جا، چند سطر از مكتوب چهارم وی را بازخوانی می­کنیم كه در ژوئيه 1618م. به هنگام سفرش از اصفهان به فرح‏آباد مازندران، براي ملاقات با شاه‏عباس نوشته شده و از جمله در آن به شرح راه سنگ­فرشی می­پردازد که به دستور شاه­عباس ، بر روی زمین­های باتلاقی منطقه در دست ساخت بوده و از حوالی گرمسار،کاروان­سرای سیاه­کوه و روستای رشمه می­گذشته­است :

^{«چهارشنبه، آخرين روز ژانويه، پس از طي پنج يا شش فرسنگ راه، شب را در كاروان­سرايي ­به نام سياه­كوه... گذرانديم. اين مطالب مشروح را از آن جهت برايتان مي‌نويسم كه ملاحظه كنيد، شاه­عباس چقدر خرج مي‌كند و چقدر مراقب است و به خود زحمت مي‌دهد تا كشورش آباد و مردمش در رفاه باشند. به خصوص در امر تجارت و حاصل­خيزي زمين‌ها و فراواني همه نوع كالا ،كوششي چشم­گير دارد... .}

^{پنجشنبه اول فوريه، دو ساعت قبل از طلوع، آماده‌ حركت شديم، چون تا اقامت­گاه بعدي هشت فرسنگ راه در پيش داشتيم.در واقع مسيري مسطح، ولي صعب العبور را پشت سر گذاشتيم؛ جاده‌اي كه همواره كثيف و گل آلود بود و اسب‌ها تا زانو در آن فرو مي‌رفتند، ولي در حال­حاضر، به دستور شاه آن را سنگ­فرش كرده‌اند و كار سنگ­فرشِ بيش از پنج فرسنگِ آن پايان يافته است. هر چند روي سنگ­فرش‌ها را گل پوشانده،ولي از اين جهت كه جاده‌اي بسيار مسطح و عريض و زيباست و با يك نظر مي‌توان آن را يافت، مسلما چيز جالبي است. كار جاده هنوز به اتمام نرسيده و كارگران بي­وقفه مشغول كارند و از آنجا كه در جاي­جاي راه،مسيرهايي براي جريان نهرهاي كوچك حفر كرده­اند، هلالي‌هاي پل­مانندي روي آنها زده­اند... .}

^{پس از عبور از اين راه‌هاي سخت و پيمودن سه فرسنگ ديگر،در ناحيه‌ سهل­العبورتر، شب را در كاروان­سراي روستايي كوچك به نام رشمه بيتوته كرديم... تا عصر در رشمه مانديم و سپس حركت كرديم، ولي بيش از يك فرسنگ پيش نرفتيم تا در قصبه‌اي به نام محله­باغ كه اندكي با جاده‌ اصلي فاصله دارد، اقامت كنيم. چون هواي بسيار عالي و  ميوه و خوردني‌هاي فراواني دارد و معمولا مسافران به آنجا مي‌روند. اين قصبه در منتهي­اليه دشت‌ها و در دامنه‌هاي كوه‌هاي مرتفعي قرار گرفته­است... .}

^{در محله­باغ، در خانه‌ يكي از ثروتمندان محل، اقامت كرديم كه نهايت لطف و محبت را در حق ما مبذول داشت. هنگام خداحافظي، به عنوان حق‌شناسي، نيم­تنه‌اي به او هديه كرديم كه در اين كشور، بسيار مورد توجه است. يكشنبه به منطقه‌اي كوهستاني رسيديم و از دره‌ بسيار عميق و باريكي...عبور كرديم.» (3)}

 

پی­نوشت:

1 – Pietro Della Valle . (۱۵۸۶ - ۱۶۵۲ م.)

2- حاجيان‏پور،حميد؛ سفرنامه‏ها و ادبيات سفرنامه‏اي اروپاييان عصر صفوي، فصل‌نامه تاريخ‌ در آينه پژوهش،سال چهارم،شماره سوم،پاییز 1386

3- سفرنامه پيیترو دلاواله، ترجمه شجاع‏الدين شفا، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي، 1370